Koszty i współpraca z wykonawcą13 min czytania2414 słówRedakcja dvnt
Stary system w firmie, a dostawcy już nie ma — przepisać, obudować czy zostawić
Dostawca zniknął, system został. Co zrobić w 30 dni, co wolno zmienić w kodzie bez zgody autora, kiedy obudować, a kiedy przepisać — rachunek na 36 miesięcy.
Stary system w firmie staje się problemem nie wtedy, gdy kończy dziesięć lat, tylko wtedy, gdy nikt poza nim samym nie wie, jak działa. Najczęściej dzieje się to w dniu, w którym znika dostawca — firma, która go napisała, przestaje odbierać telefony, zostaje zlikwidowana albo „nie robi już tej technologii”. Wtedy pytanie „przepisać czy nie” jest dopiero trzecie. Najpierw odzyskujesz dostęp i wiedzę, potem sprawdzasz, czy system w ogóle da się podzielić na części, a dopiero na końcu liczysz trzy drogi: zostawić, obudować albo przepisać.
Ten tekst należy do sekcji o długu technologicznym i modernizacji systemów. Ogólne pytanie, czy i kiedy spłacać dług w dowolnym systemie, oraz cztery drogi wobec starego oprogramowania opisujemy w artykule o długu technologicznym. Tu zajmujemy się jednym, konkretnym przypadkiem: systemem, który zostaje, kiedy wykonawcy już nie ma.
Stary system w firmie — kiedy to problem, a kiedy tylko wiek
Wiek systemu sam w sobie nie jest powodem do zmiany. Powodem są trzy sygnały, i każdy z nich da się sprawdzić bez czytania kodu.
- Nikt w firmie ani poza nią nie umie wyjaśnić, jak system liczy to, co liczy. Rabaty, stany magazynowe, terminy płatności — działają, ale reguły zna tylko kod. Jeśli jedyną osobą, która je rozumiała, był programista wykonawcy, to wiedza wyszła z firmy razem z nim.
- Producent systemu albo platformy, na której stoi, nie wydaje już poprawek bezpieczeństwa. System działa dalej, ale każda nowa luka zostaje otwarta na zawsze.
- Każda zmiana odbywa się obok systemu, a nie w nim. Arkusz kalkulacyjny, do którego ktoś co tydzień przepisuje dane, ręczne wysyłki e-maili, eksport do pliku, który inna osoba wgrywa gdzie indziej. Obejście jest sygnałem, że zmiana w samym systemie stała się zbyt droga albo niemożliwa.
Dziesięcioletni system bez tych trzech sygnałów to po prostu dojrzały system. Wystarczy jeden z nich, żeby wiek zaczął kosztować. Skalę tego kosztu dobrze widać w danych, które publikuje administracja federalna USA. Według raportu GAO-25-107795 z 17.07.2025 agencje federalne raportują, że około 80% wydatków na IT idzie na utrzymanie i obsługę istniejących systemów. Z 69 przejrzanych systemów GAO wskazało 11 najbardziej potrzebujących modernizacji: osiem z nich używa przestarzałych języków programowania, a cztery działają na sprzęcie albo oprogramowaniu bez wsparcia. To dane z administracji USA, nie z polskich firm — przenosimy z nich tylko mechanizm: gdy systemy się starzeją, większość budżetu idzie na utrzymanie tego, co jest, a nie na zmiany.
Ten sam sygnał widnieje w kryteriach naszej oferty doradztwa technologicznego: system ma 5–15 lat, nie ma wsparcia i nie ma dokumentacji. To typowy punkt wyjścia rozmowy, a nie wyjątek.
Dostawca zniknął — co zrobić w pierwszych 30 dniach
Przez pierwsze 30 dni po zniknięciu dostawcy nie decydujesz, co zrobić z systemem. Zbierasz wszystko, bez czego żadna decyzja nie będzie możliwa — zanim coś przestanie działać. Kolejność ma znaczenie: dostęp wygasa szybciej niż wiedza, a wiedza szybciej niż dokumenty.
Dostęp. Sprawdź, czy masz kod źródłowy i dostęp do repozytorium, czy tylko działającą instalację. Ustal, na czyje konto są zarejestrowane serwer, hosting i domena — jeśli na konto wykonawcy, to po wygaśnięciu płatności system zniknie razem z nim. To samo dotyczy kont zewnętrznych, przez które system rozmawia ze światem: operator płatności, kurier, poczta wychodząca, Krajowy System e-Faktur. Każde konto przenieś na firmę i zmień hasła. Szersze omówienie tego, gdzie powstaje uzależnienie od jednego dostawcy, znajdziesz w tekście o vendor lock-inie.
Kopie. Zrób kopię kodu, bazy danych i plików — w miejscu, które nie zależy od dotychczasowego wykonawcy. Kopia, której nikt nigdy nie odtworzył, to tylko założenie, więc odtwórz ją raz na osobnym serwerze. Jak to zorganizować, opisujemy w tekście o kopiach zapasowych i odtwarzaniu.
Wersje. Spisz, na czym system stoi: system operacyjny, język programowania i jego wersja, framework, baza danych, najważniejsze biblioteki. Przy każdej pozycji wpisz datę końca wsparcia u producenta. Ta lista pokaże, ile masz czasu — i czy w ogóle masz go więcej niż kilka miesięcy.
Ludzie. Zapisz, kto w firmie zna procesy obsługiwane przez system, kto zna obejścia i kto rozmawiał z wykonawcą. Ta wiedza jest jedyną dokumentacją, jaką masz. Jeśli odejdzie z firmy razem z jedną osobą, każda kolejna droga — także zostawienie systemu — będzie droższa.
Czy wolno zmieniać kod po wykonawcy — prawa do kodu
Ustawa o prawie autorskim pozwala Ci zrobić z programem więcej, niż zwykle się zakłada, ale mniej, niż potrzeba do jego dalszego rozwoju. O reszcie decyduje umowa z wykonawcą. Przepisy poniżej cytujemy za tekstem jednolitym ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2025 r. poz. 24, odczyt w API Sejmu 28.10.2026).
Punkt wyjścia: prawa majątkowe do programu napisanego przez pracownika w ramach obowiązków przysługują pracodawcy, o ile umowa nie stanowi inaczej (art. 74 ust. 3). Kod od zewnętrznego wykonawcy to inna sytuacja — tu rozstrzyga umowa. Ochrona obejmuje formę wyrażenia programu, a nie idee i zasady, na których się opiera (art. 74 ust. 2). Wśród autorskich praw majątkowych do programu jest prawo do „tłumaczenia, przystosowywania, zmiany układu lub jakichkolwiek innych zmian w programie komputerowym” (art. 74 ust. 4 pkt 2). Bez przeniesienia praw albo licencji obejmującej zmiany rozwój systemu wymaga zgody uprawnionego.
Ustawa przewiduje jednak wyjątki. Według art. 75 ust. 1, jeżeli umowa nie stanowi inaczej, zwielokrotnianie i zmiany nie wymagają zgody uprawnionego, gdy są niezbędne do korzystania z programu zgodnie z jego przeznaczeniem, „w tym do poprawiania błędów przez osobę, która legalnie weszła w jego posiadanie”. Według art. 75 ust. 2 zgody nie wymagają też: sporządzenie kopii zapasowej, jeżeli jest niezbędna do korzystania z programu; obserwowanie, badanie i testowanie działania programu w celu poznania jego idei i zasad przez osobę uprawnioną do korzystania z programu; zwielokrotnianie kodu lub tłumaczenie jego formy — czyli dekompilacja — w zakresie niezbędnym do osiągnięcia współdziałania z innymi programami, przy spełnieniu trzech warunków z lit. a–c. Informacji zdobytych tą drogą nie wolno użyć do innych celów niż współdziałanie ani do stworzenia programu o istotnie podobnej formie (art. 75 ust. 3). Art. 76 stanowi, że postanowienia umów sprzeczne z art. 75 ust. 2 i 3 są nieważne.
W praktyce oznacza to tyle: poprawić błąd, który blokuje korzystanie z systemu, zwykle możesz, o ile umowa tego nie wyklucza. Zbadać, jak system działa, i odczytać strukturę jego danych, żeby podłączyć do niego nowy program — także. Rozwijać go o nowe funkcje bez przeniesienia praw albo licencji — już nie. Dlatego pierwszym dokumentem, którego szukasz po zniknięciu dostawcy, jest umowa: czy przenosi prawa majątkowe, na jakich polach eksploatacji i czy obejmuje kod źródłowy. Co powinno się w niej znaleźć, opisujemy w tekście o tym, jak wybrać software house.
Koniec wsparcia 2026–2027 — daty, które zamknęły furtki
Przełom 2026 i 2027 roku zamknął kilka furtek, na których stare systemy mogły jeszcze działać bez zmian. Jeśli Twój system stoi na którymkolwiek z tych elementów, termin decyzji już minął.
- Windows Server 2012 i 2012 R2. Microsoft opisuje program rozszerzonych aktualizacji bezpieczeństwa (ESU) jako „opcję ostatniej szansy” dla klientów, którzy muszą używać produktów po końcu wsparcia (tłumaczenie własne). Według dokumentacji Microsoftu trzyletni program ESU dla obu wersji skończył się 13.10.2026, zarówno w Azure, jak i poza nią. Po tej dacie serwer nie dostaje już żadnych poprawek bezpieczeństwa.
- PHP 8.2. Według PHP Group każda gałąź PHP ma dwa lata pełnego wsparcia i dwa lata wyłącznie poprawek bezpieczeństwa. Dla PHP 8.2 poprawki bezpieczeństwa wydawane były do 31.12.2026. Następna granica to 31.12.2027 — wtedy wsparcie traci PHP 8.3.
- KSeF. Według Ministerstwa Finansów obowiązek wystawiania faktur w KSeF objął firmy ze sprzedażą powyżej 200 mln zł w 2024 r. od 1.02.2026, a pozostałe od 1.04.2026. Do 31.12.2026 można było jeszcze wystawiać faktury poza KSeF, jeśli ich suma z VAT nie przekroczyła 10 000 zł w miesiącu. Stary system sprzedaży bez integracji z KSeF stracił tym samym ostatnią furtkę.
Jak podłączyć własny system do KSeF i którą z dróg wybrać, opisujemy w tekście o integracji z KSeF. Szerzej o tym, dlaczego po końcu wsparcia długu nie da się już spłacać w ratach, piszemy w artykule o długu technologicznym. Dla systemu bez dostawcy daty mają jeszcze jedno znaczenie: nikt poza Tobą nie pilnuje ich w Twoim imieniu.
Zostawić stary system — ile to naprawdę kosztuje
Zostawienie starego systemu to decyzja, nie zaniechanie — i jak każda decyzja ma koszt oraz datę przeglądu. Zostawić ma sens, gdy proces, który system obsługuje, się nie zmienia, system nie jest dostępny z internetu, a jego platforma ma jeszcze wsparcie albo da się go odciąć od sieci. Klasyfikacja strategii migracji, którą publikuje AWS, wymienia „pozostawienie” (retain) i „wyłączenie” (retire) obok przenoszenia i przebudowy. Wyłączenie ma sens, gdy utrzymywanie aplikacji nie daje już wartości biznesowej, a celem jest pozbycie się kosztu jej utrzymania i hostingu. To klasyfikacja przygotowana pod migrację do chmury AWS, nie standard branżowy, ale przypomina, że „nic nie robić” i „wyłączyć” to też drogi.
Koszt zostawienia składa się z pięciu pozycji, a do każdej możesz przypisać własną liczbę:
- Utrzymanie. Hosting, licencje i ktoś, kto reaguje na awarie. Bez dostawcy pytanie brzmi: kto to teraz robi i za ile godzin w miesiącu?
- Ryzyko bez poprawek. Po końcu wsparcia każda nowa luka zostaje otwarta. Kosztu nie widać aż do incydentu, ale możesz go oszacować: ile kosztuje dzień przestoju i wyciek danych klientów?
- Obejścia. Kto i ile godzin w miesiącu przepisuje dane, skleja raporty w arkuszu albo wysyła ręcznie to, co system powinien robić sam?
- Osoba-wąskie gardło. Jeśli system rozumie tylko jedna osoba, jej urlop, choroba albo odejście zatrzymują część firmy.
- Każda nowa integracja. Nowy sklep, nowy kurier, nowy operator płatności — przy starym systemie każde takie podłączenie jest osobnym, kosztownym projektem.
Jeśli suma tych pozycji rośnie z roku na rok, zostawienie przestaje być najtańszą drogą, nawet gdy nie trzeba za nie nic zapłacić z góry. Zapisz w protokole, co zostawiasz, dlaczego i kiedy wrócisz do tej decyzji.
Obudować — API i warstwa ochronna zamiast przepisania
Obudowanie polega na tym, że stary system zostaje źródłem danych, a wszystko, co nowe — interfejs, raporty, integracje — powstaje obok niego i rozmawia z nim przez jedną, kontrolowaną warstwę. Microsoft nazywa ją warstwą ochronną (Anti-Corruption Layer): to fasada albo adapter między systemami, które nie mają wspólnych pojęć. Warstwa tłumaczy żądania jednego systemu na język drugiego. Wzorzec pierwszy opisał Eric Evans w książce o projektowaniu sterowanym domeną. Microsoft zauważa, że stare systemy często mają „zagmatwane schematy danych albo przestarzałe API” (tłumaczenie własne) — a warstwa chroni nowy kod przed tym, żeby musiał się do nich dostosowywać.
W firmie wygląda to tak. Stary system magazynowy dalej prowadzi stany. Nowa warstwa odczytuje je z jego bazy albo interfejsu i udostępnia w czytelnej postaci — sklepowi, aplikacji dla handlowców, raportom dla zarządu. Gdy kiedyś stary system zostanie wymieniony, zmienia się tylko warstwa, a sklep i aplikacja działają dalej.
Obudowanie ma jeden twardy warunek: musisz mieć dostęp do bazy danych albo do interfejsu, przez który da się czytać i zapisywać dane. Nie musisz mieć praw do rozwijania starego kodu — warstwa nie zmienia programu, tylko z nim współpracuje. Dlatego to często pierwsza droga, która pozostaje legalnie otwarta po zniknięciu dostawcy. Jak dobrać sposób łączenia systemów i kiedy integracja zaczyna zjadać budżet, opisujemy w tekście o integracji systemów.
Wymiana etapami — i kiedy figowiec nie zadziała
Wymiana etapami, czyli wzorzec figowca (Strangler Fig), przenosi zachowania starego systemu do nowego kawałek po kawałku, aż stary można wyłączyć — ale tylko wtedy, gdy stary system da się podzielić. Martin Fowler, za Ianem Cartwrightem, Robem Hornem i Jamesem Lewisem, opisuje cztery czynności, których to wymaga: zrozumieć, jaki efekt chcesz osiągnąć; zdecydować, jak podzielić problem na mniejsze części; dostarczać te części z powodzeniem; zmienić organizację tak, żeby mogła to robić stale (tłumaczenie własne).
Najtrudniejsza jest czynność druga. Fowler pisze, że trzeba znaleźć albo wprowadzić w systemie „szwy” — miejsca, w których da się go rozciąć, żeby wymieniać części niezależnie. W dobrze zaprojektowanym systemie takie szwy już istnieją, ale według niego takie systemy są rzadkością. W starym systemie od nieobecnego dostawcy szukasz ich zwykle w danych i procesach: osobno zamówienia, osobno faktury, osobno panel klienta. Dodatkowy koszt to architektura przejściowa — kod, który pozwala staremu i nowemu systemowi działać razem i który zniknie po zakończeniu wymiany.
Dokumentacja Microsoftu podaje, kiedy wzorzec może się nie sprawdzić: gdy żądań do starego systemu nie da się przechwycić albo gdy nie masz dostępu do kodu źródłowego, a system nie ma innego punktu integracji, który możesz zmienić, na przykład bazy danych. To jest dokładnie sytuacja „dostawca zniknął”.
Jeśli żądań nie przechwycisz, ale masz bazę danych, zostaje obudowanie: nowe funkcje obok, stary system jako źródło danych. Jeśli nie masz ani kodu, ani dostępu do danych poza ekranem programu — zostaje przepisanie albo zakup gotowego rozwiązania i przeniesienie danych, choćby przez eksport.
Przepisać stary system — co naprawdę jest w koszcie
Przepisanie systemu od zera kosztuje znacznie więcej niż napisanie nowego kodu, bo największa część pracy to odtworzenie tego, co stary system robi, a czego nikt nie spisał. AWS w swojej klasyfikacji nazywa przebudowę aplikacji najbardziej złożoną ze strategii migracji. W systemie bez dostawcy i bez dokumentacji do kosztu wchodzi pięć pozycji:
- Odtworzenie reguł biznesowych. Każdy rabat, wyjątek i zaokrąglenie trzeba znaleźć w starym systemie — w kodzie, jeśli go masz, albo przez obserwację działania i rozmowy z ludźmi, jeśli go nie masz.
- Migracja danych. Dane trzeba wyczyścić, przenieść i sprawdzić, czy po przeniesieniu dają te same wyniki.
- Praca równoległa. Przez pewien czas działają dwa systemy, a ludzie sprawdzają, czy nowy liczy tak samo jak stary.
- Szkolenie. Zespół uczy się nowego narzędzia w trakcie zwykłej pracy.
- Zamrożenie zmian. Dopóki trwa przepisanie, w starym systemie nie wprowadza się nowych funkcji, a nowy jeszcze ich nie ma.
Wariantem przepisania jest zakup gotowego systemu zamiast budowania własnego — w klasyfikacji AWS to „repurchase”. Ma sens, gdy proces jest typowy dla branży: księgowość, magazyn, sprzedaż. Jak to rozstrzygnąć, opisujemy w tekstach o oprogramowaniu dedykowanym i gotowym oraz o systemie ERP. Argumenty przeciw przepisaniu od zera, w tym głosy praktyków, zebraliśmy w artykule o długu technologicznym.
Rachunek trzech dróg na 36 miesięcy
Porównaj trzy drogi na tym samym horyzoncie 36 miesięcy i tych samych siedmiu składnikach — wtedy różnica między nimi przestaje być kwestią opinii. Trzy lata to okres, w którym przepisanie zdąży zostać wdrożone, a koszt zostawienia — wyraźnie urosnąć. W każdą komórkę wpisz własne liczby: godziny zespołu, faktury, szacunek ryzyka.
Taki rachunek często pokazuje, że przy systemie bez dostawcy najtańsza na trzy lata jest droga środkowa: obudować stary system, odciąć go od internetu, przenieść na zewnątrz to, co zmienia się najczęściej, i wymieniać resztę dopiero wtedy, gdy znajdą się szwy. To nie jest reguła — jeśli nie masz dostępu do danych albo platforma straciła wsparcie bez możliwości odcięcia od sieci, wygrywa przepisanie.
Przy takich decyzjach zaczynamy od diagnozy, a nie od rekomendacji technologii: najpierw dostęp, prawa i warunki wykonalności, potem rachunek, a decyzja należy do Ciebie — niezależnie od tego, kto później wdraża wybraną drogę.
Najczęstsze pytania o stary system w firmie
Co zrobić, gdy firma, która napisała nasz system, przestała istnieć?
Najpierw zabezpiecz dostęp i wiedzę, a nie decyzję o przyszłości systemu. W pierwszych 30 dniach przenieś na firmę serwer, domenę i konta zewnętrzne (płatności, kurier, KSeF), zrób kopię kodu, bazy i plików poza infrastrukturą wykonawcy i spróbuj ją odtworzyć, spisz wersje oprogramowania z datami końca wsparcia i zapisz, kto w firmie zna procesy i obejścia. Dopiero na tej podstawie wybierasz między zostawieniem, obudowaniem i przepisaniem.
Czy mogę poprawiać błędy w programie bez zgody autora?
Zwykle tak, ale z warunkami. Według art. 75 ust. 1 ustawy o prawie autorskim, jeżeli umowa nie stanowi inaczej, zmiany niezbędne do korzystania z programu zgodnie z jego przeznaczeniem, w tym poprawianie błędów przez osobę, która legalnie weszła w jego posiadanie, nie wymagają zgody uprawnionego. Rozwój o nowe funkcje to już prawo autora (art. 74 ust. 4 pkt 2) — tu decyduje umowa. To opis przepisów, nie porada prawna.
Czy wolno przepisać system, do którego nie mamy kodu źródłowego?
Możesz zbudować nowy system, który robi to samo, ale nie możesz skopiować formy starego programu. Ustawa pozwala obserwować, badać i testować działanie programu w celu poznania jego idei i zasad (art. 75 ust. 2 pkt 2), a idee i zasady programu nie podlegają ochronie (art. 74 ust. 2). Informacji zdobytych przez dekompilację nie wolno jednak użyć do stworzenia programu o istotnie podobnej formie wyrażenia (art. 75 ust. 3). Przed przepisaniem pokaż umowę prawnikowi.
Ile kosztuje utrzymanie starego systemu?
Tyle, ile suma pięciu pozycji: utrzymanie (hosting, licencje, reakcja na awarie), ryzyko działania bez poprawek bezpieczeństwa, godziny poświęcane na obejścia ręczne, zależność od jednej osoby, która zna system, oraz koszt każdej nowej integracji. Do każdej możesz przypisać własną liczbę. Jeśli suma rośnie z roku na rok, zostawienie przestaje być najtańszą drogą.
Co to jest wzorzec figowca (Strangler Fig)?
To wymiana systemu etapami: nowe funkcje powstają obok starego systemu, a jego zachowania przenosi się do nowego kawałek po kawałku, aż stary można wyłączyć. Według Microsoftu wzorzec może się nie sprawdzić, gdy żądań do starego systemu nie da się przechwycić albo gdy nie ma dostępu do kodu ani innego punktu integracji, na przykład bazy danych.
Kiedy przepisanie systemu od zera ma sens?
Gdy nie masz ani kodu, ani dostępu do danych, przez który dałoby się system obudować, albo gdy platforma straciła wsparcie i nie da się jej odciąć od internetu. Wtedy koszt obejmuje nie tylko nowy kod, ale też odtworzenie reguł biznesowych, migrację danych, pracę równoległą dwóch systemów, szkolenie i zamrożenie zmian. Wariantem jest zakup gotowego systemu, gdy proces jest typowy dla branży.
Powiązane artykuły
Koszty i współpraca z wykonawcą
Analiza przedwdrożeniowa — dlaczego rzetelna wycena naprawy lub rozbudowy aplikacji wymaga płatnej diagnozy
Wycena naprawy lub rozbudowy aplikacji bez wglądu w kod to szeroki szacunek. Co daje analiza przedwdrożeniowa, co dostajesz i dlaczego raport jest Twój.
SaaS i własny produkt
Refaktoryzacja kodu czy przepisanie od nowa? Co zrobić z MVP SaaS-a, które pęka przy pierwszych klientach
MVP SaaS-a pęka przy pierwszych klientach? Refaktoryzacja kodu, wymiana etapami czy przepisanie od zera — co zmierzyć najpierw i z czego składa się koszt.
Koszty i współpraca z wykonawcą
Audyt aplikacji i oprogramowania — co sprawdza diagnoza, co jest w raporcie i ile trwa
Audyt aplikacji lub SaaS — co sprawdza, co powinno być w raporcie, ile trwa i jak czytać wynik. Czym różni się od code review, pentestu i audytu licencji.
Koszty i współpraca z wykonawcą
Przejęcie projektu IT od poprzedniego wykonawcy — co przekazać, co sprawdzić w 2 tygodnie, naprawić czy przepisać
Przejmujesz projekt IT po innej firmie? Przekazanie kodu źródłowego, plan pierwszych 2 tygodni i decyzja: naprawić czy przepisać.
Aplikacje webowe i mobilne
React Native czy Flutter — co wybrać do aplikacji firmowej i kiedy zostać przy natywnej
Flutter vs React Native: czym się różnią, ile kosztują w polskich ofertach, co co roku wymuszają Apple i Google i kiedy lepsza jest aplikacja natywna.
CRM, ERP i systemy firmowe
System WMS — co to jest i kiedy firma go potrzebuje
System WMS: co to jest, czym różni się od programu magazynowego i ERP, co zmienia JPK_MAG(2) od 2027 r., telefon czy skaner i ile kosztuje wdrożenie.